Máy bán hàng tự động và câu chuyện cung - cầu

Hôm trước, trên đường đi làm về có một chiếc máy bán hàng tự động nên mình tiện dừng xe lại để mua một chai nước.

Nhật Bản tiện thật nhỉ? Đi đâu cũng có máy bán hàng tự động.

Người ta bảo rằng Nhật có thể trở thành một ông trùm trong lĩnh vực 自動販売機 là vì hệ thống an ninh trật tự tốt. Hiếm có tình trạng đập phá máy để lấy nước.

Cộng thêm với cơ sở hạ tầng ổn định. Nếu mà Nhật cũng hay bị cúp điện giống ở quê mình thì việc đảm bảo chất lượng sản phẩm cũng hơi khó.

Cơ mà, mình có một băn khoăn.

Mình để ý hầu như máy của các hãng nổi tiếng như Suntory, Cocacola, Asahi, đều đồng loạt dắt tay nhau tăng giá.

Dường như, các ông trùm này đều đang đau đầu vì bài toán cung - cầu.

Vậy cung và cầu ngoài đời thực vận hành thế nào?

Sẽ luôn có hai phe: PHE CẦU VÀ PHE CUNG

Có thể bạn đã biết, phe CẦU là kẻ đi mua (chính là chúng mình).

Khi trên thị trường xuất hiện một thứ hàng hóa thay thế tốt hơn hoặc tiện hơn, người ta sẽ bớt mua món đồ hiện tại. Điều này làm cho Cầu giảm, đường Cầu dịch sang bên trái.

Ai mà chẳng thích xài đồ tốt hơn với mức giá tương đương nhỉ?

Còn phe CUNG chính là những người đi bán.

Phe này thì cũng gặp nhiều khó khăn, ví dụ như có một biến cố nào đấy khiến cho họ tốn nhiều tiền hơn trong sản xuất hoặc vận hành. Như chi phí nguyên vật liệu tăng, chẳng hạn.

Mà khi gặp khó khăn thì họ sẽ bớt muốn bán đi. Vì nếu càng cố chấp bán thì rủi ro “gồng lỗ” sẽ càng lớn. Lúc này Cung giảm, đường Cung cũng dịch sang bên trái.

Quay trở lại câu chuyện máy bán hàng tự động

Các ông lớn ngành nước tại Nhật Bản thực chất đang bị bủa vây bởi khó khăn từ cả hai phe: CUNG giảm mà CẦU cũng giảm.

Ngày xưa, mỗi khi đi đường mà khát nước, lựa chọn nhanh nhất của người Nhật là tấp vào máy bán hàng tự động.

Nhưng bây giờ, combini mọc lên ở khắp mọi nơi. Cà phê pha máy tại 7-Eleven hay Lawson vừa thơm ngon, nóng hổi, mà giá cả phải chăng.

Chính sự xuất hiện của thứ hàng hóa thay thế quá mạnh này đã khiến mọi người ít mua nước ở máy tự động hơn.

Lượng tiêu thụ lon cà phê ở máy đã giảm tới 40% trong vòng 10 năm qua ➔ Cầu giảm ➔ Đường Cầu dịch sang bên trái.

Còn về phía người bán, để duy trì một chiếc máy bán hàng, các công ty đang phải gánh lượng chi phí vận hành tăng chóng mặt.

Máy phải cắm điện chạy liên tục 24/7 để giữ nước luôn lạnh hoặc luôn ấm. Mà tiền điện ở Nhật dạo này đắt đỏ thế nào thì bạn biết rồi đấy.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh nước Nhật đang thiếu tài xế trầm trọng, việc thuê người lái xe đi khắp các ngõ ngách và bê vác hàng chục khay nước mỗi ngày trở nên vô cùng tốn kém.

Chi phí cái gì cũng tăng, nếu các hãng cứ cố chấp giữ giá cũ thì rủi ro gồng lỗ sẽ rất lớn ➔ Cung giảm ➔ Đường Cung dịch sang bên trái.

Kết quả là, số lượng máy bán hàng tự động đã giảm xuống 30% (cỡ 3 triệu chiếc) từ thời điểm nó đạt mốc hoàng kim (theo báo Nikkei).

Khi cả đường Cung và đường Cầu cùng dịch sang bên trái, các doanh nghiệp buộc phải đồng loạt tăng giá để tự cứu lấy mình.

Tuy nhiên, họ cũng không ngồi im chịu trận

Mình có đọc được một thông tin gần đây, rằng để giảm bớt chi phí bên phe cung, ông lớn Coca-Cola đã ứng dụng AI.

Thay vì bảo tài xế xem máy nào hết nước, AI sẽ tự động tính toán dựa trên thời tiết và vị trí để vẽ sẵn một bản đồ lộ trình ngắn nhất, tiết kiệm xăng nhất cho xe đi bổ sung nước.

Nó cũng phân tích để tìm ra những vị trí đắc địa nhất, giúp doanh nghiệp đặt máy ở đâu là hái ra tiền ở đó.

Thậm chí, máy ở cổng trường học nên xếp loại nước nào, máy ở ga tàu nên ưu tiên loại trà nào để luôn đạt doanh số tối đa. Tất cả đều được AI tính toán để tạo ra một danh mục sản phẩm hoàn hảo nhất.

Nghe hay nhỉ?

Khi các hãng không thể giảm giá nước để lôi kéo khách, họ buộc phải đấu nhau bằng những phương thức thông minh như thế này.

Tuy nhiên, mình cũng có một băn khoăn.

Khi các cỗ máy ngày càng trở nên thông minh và tối ưu hóa nhờ AI, thì liệu nó có vô tình làm mất đi nét văn hóa đặc trưng vốn có của những chiếc máy bán hàng tự động đầy hoài niệm trên đường phố Nhật Bản?

Hay đây chính là cái giá bắt buộc phải trả để một mô hình kinh doanh sống sót trong thời buổi biến động này?

Tham khảo:

1. 中山：【過酷な自販機ビジネスの終焉と未来】「881億円」を捨てるコカ・コーラと“発想の転換”で仕掛けるサントリー【二大企業の対照的な戦略を分析】，講談社，2025

2. 日本経済新聞：「自販機の稼働台数はピークから3割減　飲料メーカーの戦略がわかる9選」