Chúng ta đang được chi phối bởi bàn tay vô hình như thế nào?

Bạn còn nhớ lần đầu bị mắng te tua ở quán làm thêm là khi nào không?

Mình nhớ. Đó là hồi mình chuẩn bị vào cấp Ba, và đang đi làm thêm cho một quán nước ở Huế.

Thật ra chuyện cũng không có gì to tát. Mình chỉ lơ đễnh và quên mất không tính tiền cho một bàn 4 người. Thế là mình vừa bị mắng vừa bị trừ lương.

Sau này, khi sang Nhật du học, mình cũng đã kinh qua nhiều bộ môn baito khác nhau. Từ dọn toilet ở khách sạn, đến làm phục vụ izakaya, làm bếp, rồi đi dạy.

Tất nhiên là ở đâu mình cũng từng bị mắng.

Nhưng càng làm, mình càng nhận ra có cái gì đó khiến mình cố gắng không mắc lại lỗi sai cũ, và khi thấy mình làm được việc thì chồ cũng muốn giữ mình lại làm.

Cái gì đó? Một thế lực tâm linh ư?

Mình không chắc có bao nhiêu thế lực tham gia vào phi vụ này. Nhưng nếu có thể chỉ đích danh một thứ, thì đó chắc chắn sẽ là:

CHIẾC BÀN TAY VÔ HÌNH CỦA ADAM SMITH =))

Nghe có vẻ “kinh tế học” quá hen? Thực ra, chiếc bàn tay này lại đang âm thầm điều khiển từ việc bạn đi làm thêm bị mắng, cho đến cách mà nền kinh tế vận hành mỗi ngày.

Vậy bàn tay vô hình (神の見えざる手) là gì?

Vào thế kỷ 18, nhà kinh tế học Adam Smith đã đưa ra một phát hiện: Trong nền kinh tế thị trường, không cần một ai đứng ra ra lệnh hay quản lý, các hoạt động kinh tế vẫn diễn ra trật tự và hiệu quả.

Như thể có một bàn tay vô hình của thần linh đang đứng sau sắp xếp tất cả vậy.

Bạn có thấy gì lạ không…

Hàng chục triệu người không quen biết nhau, rồi còn đặt lợi ích cá nhân lên trên đầu sống chỉ biết “ích kỷ” nghĩ cho mình, nhẽ ra xã hội phải rơi vào hỗn loạn rồi chứ?

Thật may là không, vì kinh tế của chúng mình đã có một chiếc “bàn tay vô hình”

Bản chất của bàn tay vô hình

Bản chất của chiếc bàn tay này dựa vào cơ chế giá cả (価格メカニズム) và động lực lợi ích cá nhân (自己利益の追求).

Doanh nghiệp thì càng muốn nhiều lợi nhuận càng tốt. Còn người làm công thì muốn thăng tiến, tăng lương, không bị đuổi việc, đồng thời họ cũng có quyền chọn chỗ làm phù hợp và trả tiền cho sản phẩm nào.

Dần dần hai bên ảnh hưởng lẫn nhau và đẩy nhau đi lên. Nai-xừ!

“Vậy thì việc chúng mình bị mắng liên quan gì đến cái bàn tay này?”

Về phía chủ quan, họ mắng bạn khi làm sai và thưởng cho bạn khi làm tốt, có phải vì họ ghét hay thương bạn?

Chắc là không đâu, vì họ làm vậy để quán vận hành trơn tru và kiếm được nhiều lợi nhuận hơn (lợi ích cá nhân của họ). Nhưng nếu như bạn dễ thương thì chắc là họ cũng không nỡ mắng.

Về phía chúng mình - những nô lệ tư bản, bạn cố gắng đi làm đúng giờ, không làm vỡ bát, không tính tiền sai dù chủ quán rất đáng ghét, có phải vì trong lòng bạn còn lòng trắc ẩn không?

Mình không biết. Nhưng động lực đầu tiên là vì bạn muốn nhận đủ lương và không bị đuổi việc (lợi ích cá nhân của bạn).

Cả chúng mình và chủ quán đều hành động dựa trên lợi ích của riêng bản thân, nhưng chính sự "ích kỷ" phối hợp từ hai phía lại tạo ra một kết quả tuyệt vời cho xã hội:

Khách hàng đến quán có một trải nghiệm dịch vụ tốt nhất, quán kinh doanh phát đạt, và bạn thì có tiền trang trải cuộc sống!

Đây chính là lúc bàn tay vô hình vận hành.

Adam Smith có một câu nói như này:

「我々が食事を手に入れられるのは、肉屋や酒屋やパン屋の善意のおかげではなく、彼らが自分の利益を考えるからである」

(Tạm dịch: “Chúng ta có bữa ăn tối không phải lòng tốt của ông bán thịt, bác làm bia hay anh thợ bánh, mà là do họ theo đuổi lợi ích của chính họ")

Các bác có đam mê hay yêu nghề không thì chưa biết chắc. Nhưng một điều chắc chắn là…

• “Không ai” nói họ phải đi cắt thịt, ủ bia, hay nướng bánh, nhưng họ làm vì biết có tiền.

• “Không ai” nói họ phải làm ra số lượng bao nhiêu nhưng họ tự biết dựa trên số lượng khách.

• “Không ai” phải nói họ phải cho ra “best seller” nhưng họ biết không làm ngon thì mất khách.

Chúng mình không biết ông bán thịt, bác bán bia, hay anh thợ bánh nhưng chúng mình lại có được thịt - bánh - rượu ngon để tiêu dùng…

Là vì luôn có chiếc bàn tay vô hình đã âm thầm vỗ vào mông từng người:

“Hey, lo mà làm việc tốt đi, tạo ra sản phẩm tốt nhất, nếu muốn có tiền và giàu nhé”

Và đây cũng chính là lí do mà ông Adam cũng ủng hộ tư tưởng nhà nước nên thu hẹp quyền lực, không can thiệp sâu vào kinh tế, như chúng ta đã đọc qua về khái niệm 小さな国家 trong EJU.

Ông ấy tin là nhà nước không nên...

• Quyết định sản xuất số lượng mặt hàng A,B,C

• Đặt thuế má bóp nghẹt động lực sản xuất tư nhân

• Đặt quá nhiều luật lệ /chính sách（規制) cản trở nhóm kinh tế tư nhân phát triển

• Chi quá nhiều tiền cho phúc lợi của xã hội (sống chết mặc bay)

• Áp thuế quan và để cho hàng hóa tự do

安価な政府 - bộ máy hành chính gọn nhẹ, ít tốn chi phí vận hành, từ đó giảm gánh nặng thuế cho người dân.

Nhà nước lúc này chỉ đóng vai trò là "Nhà nước canh đêm" (夜警国家), tức là chỉ đứng ngoài giữ gìn an ninh trật tự chứ không nhúng tay vào thị trường.

Tóm lại thì, nhờ có bàn tay vô hình mọi thứ trong nền kinh tế thị trường mới tự động ăn khớp với nhau. Tất nhiên khi học sâu hơn thì tụi mình sẽ biết nó cũng có điểm yếu.

Lần tới đi làm thêm, nếu có lỡ bị mắng hay được chồ khen, hay lần sau nhai được một ổ bánh mì ngon, thì mình cũng sẽ mỉm cười tự nhủ:

"À chiếc bàn tay vô hình lại đang làm việc rồi"

Bài viết được lấy cảm hứng từ một bài báo của anh Đinh Đức Hoàng - một nhà báo nổi tiếng với giọng văn sắc sảo và tư duy đa chiều ở nhiều lĩnh vực. Highly recommend mọi người đọc thêm các bài báo của anh này.

Link mình để ở đây: https://vnexpress.net/ban-tay-vo-hinh-3690947.html