Cách học khiến não GHI NHỚ LÂU mà không cần cố gắng quá sức

Cho mình hỏi...

Bạn có nhớ lần cuối mình phải học thuộc lòng một kiến thức là khi nào không?

Khi bắt gặp một khái niệm khó hiểu...

Khi phải nhớ mấy trăm Hán tự cho bài thi...

Bằng một cách nào đó, học thuộc lòng lại dễ hơn việc thực sự nắm bắt được kiến thức.

Kiểu như việc bạn nhắm mắt ký bừa vào điều khoản sử dụng của Apple vậy.

Nhấn nút đồng ý thì nhanh chứ bảo đọc xem nó viết gì thì... xin lỗi, mình không có nhu cầu!

Và mình đã từng là một đứa học rất đối phó.

Không biết bây giờ còn kiểm tra 15 phút không, chứ hồi học cấp Ba, cứ trước ngày kiểm tra thì mình mới lôi sách ra để làm lễ "gọi hồn kiến thức". 👻

Và kiểm tra xong thì kiến thức cũng thanh thản nằm lại trên tờ giấy làm bài, chẳng còn vương vấn gì trong khối óc của mình.

Dần dần, thói quen học đối phó cũng ăn sâu vào máu của mình.

Để rồi khi học EJU, mình mới nhận ra lối học đối phó này thật sự không ổn.

Câu bài tập trước mặt. Không phải câu khó. Không phải kiến thức mới. Thậm chí mình và nó vừa mới hẹn hò với nhau ngày hôm qua.

Vậy mà hôm nay gặp lại, hai đứa ngơ ngác như chưa từng quen biết.

Bằng một cách nào đó, khi kiến thức mới đến cũng là lúc kiến thức cũ đi.

Mình càng học chăm chỉ và cố gắng "nhớ" bao nhiêu, thì lại càng dễ lẫn lộn và làm sai bấy nhiêu.

Dần dần, mình bắt đầu nghi ngờ chính bản thân.

“Chắc mình không đủ khả năng...”

“Chắc sức học của mình nó chỉ ngang thế...”

"Hoặc là..."

HOẶC LÀ?

Mình đã không nhận ra cách học quan trọng như thế nào.

Recognition # Remember

Hồi còn đi học ở Việt Nam, mình nghĩ "nhớ" chỉ là đọc đi đọc lại cho đến khi nào thuộc thì thôi.

Mình không biết phải lặp lại bao nhiêu lần là đủ. Chỉ biết gắng đọc, kết hợp vái lạy ông bà gãy cả cổ, hy vọng bằng một phép màu nào đó, kiến thức sẽ tự động "dính" vào não thông qua đường thẩm thấu chân không.

Cách học đọc đi hay nghe lại nhiều lần không sai hoàn toàn. Đúng là phải có ôn tập thì mới nhớ được kiến thức.

Chỉ là mất bao lâu thời gian và phải lặp bao nhiêu lần thì không biết.

Phải mất một thời gian, mình mới nhận ra đây là cách học khá “thụ động” và không có được hiệu quả cao về mặt thời gian lẫn kết quả.

Nó có một điểm mù lớn.

Justin Sung, một trong những người mình học được nhiều nhất về cách học, gọi đây là bẫy recognition.

Cơ chế hoạt động của nó như thế này.

Khi bạn đọc đi đọc lại một cuốn sách, não bạn bắt đầu quen với những dòng chữ đó. Nó liền bật chế độ lười biếng và phát đi tín hiệu: "Ơ, cái này tôi biết rồi! Quá dễ, bỏ qua!"

Nhưng đáng tiếc, đó chỉ là bước não bạn chỉ đang nhận diện lại kiến thức thêm một lần.

Và nhận diện (recognition) ≠ nhớ được (remember)

Nhận diện là khi bạn thấy thông tin và gật đầu: "À đúng rồi, cái này mình biết."

Nhớ được là khi không bất kỳ trang sách nào trước mặt, bạn vẫn tự lấy ra được (output).

Hai thứ này khác nhau hoàn toàn. Nhưng não bạn thường không phân biệt được.

Đó là lý do tại sao bạn đọc lại nhiều lần, bạn hay có cảm giác "hiểu hết rồi ~ nhớ hết rồi", nhưng đến khi làm bài tập thì lại quên.

(Chưa kể, đề EJU không test kiến thức ở mức độ nhớ. Nó test kiến thức ở những tầng học sâu hơn)

Vậy khi nào não thật sự ghi nhớ?

Đây là 3 công thức mình dùng để nhớ những thứ mình học (tùy môn học mà tùy cơ ứng biến)

1. Emotion + Information = Memory

2. Understanding + Information = Memory

3. Practice + Information = Memory

1. Emotion + Information = Memory

Những trải nghiệm sâu sắc trong cuộc đời... có bao giờ chúng mình phải học thuộc mới nhớ được không nhỉ?

Lần đầu đặt chân xuống sân bay Nhật. Tháng lương đầu tiên bạn dùng vào việc gì. Hay lần bị crush từ chối ra sao.

Bạn không cần đọc lại 10 lần để nhớ nó, mà chỉ cần sống qua nó một lần.

Tại sao thế nhỉ?

Câu trả lời nằm ở 2 từ khóa mang tên: cảm xúc.

Jim Kwik - chuyên gia về trí nhớ và tư duy - có một công thức mà mình thấy rất đúng:

Information + Emotion = Memory

Khi bạn học thứ mình thích, não tự động tạo ra cảm xúc tích cực. Từ đó bạn muốn hiểu sâu hơn. Hiểu sâu thì càng thích. Càng thích thì càng nhớ.

Cảm xúc tích cực có thể là tò mò, hứng khởi, say mê, yêu thích, v.v... Nếu bạn có nó, mọi thứ bạn học sẽ rất tự nhiên “dễ đi vào đầu”.

Hãy nghĩ về những đứa trẻ vừa 2-3 tuổi đầu và tốc độ học ngôn ngữ của chúng, bạn sẽ hiểu điều mình nói.

Oops, nhưng vấn đề thực tế là: không phải lúc nào bạn cũng học thứ mình thích để có cảm xúc.

Lúc này, chúng mình bước sang công thức thứ 2:

2. Understanding + Information = Memory

Đây là công thức mình thay thế cho phần ở trên.

EJU có những môn hay phần kiến thức khô như gỗ. Vậy thì phải làm sao?

Mình đã thử "fake emotion", thao túng tâm lý của bản thân.

Mình sẽ giả vờ làm một nerd chính hiệu. Cảm thấy cái kiến thức khô khan trước mắt sao mà nó hay ho đến thế.

Đôi khi nó có tác dụng và mình thật sự trở nên thích và thấy thú vị thật.

Nhưng khi không còn sức để giả vờ nữa, mình phải đảo ngược trật tự:

Thay vì đi theo cycle thích → học → hiểu → nhớ,

mình chuyển sang: học → hiểu → thích → nhớ.

Tức là dù không thích, cứ cố hiểu thật tường tận.

Hiểu được rồi, não tự sinh ra cảm giác "ồ hay đấy". Và từ đó mới nhớ được.

Não sẽ dễ nhớ mọi thứ theo một trật tự logic nào đấy,

không phải là những thứ rời rạc không mang tính liên kết.

Ai cũng nhớ và đếm được từ 1→ 1000, một cách dễ dàng.

Vì từ 1 → 1000 đi theo một trật tự logic tăng dần.

Nhưng nếu bây giờ, mình thử thách bạn nhớ khoảng 20 số pi, câu chuyện sẽ khác liền ha.

Tóm lại, hiểu được thì sẽ nhớ được. Không hiểu, thì não từ chối nhớ.

Nhưng mà dù có hiểu, thì cũng chưa chắc sẽ nhớ được lâu sau một thời gian nếu thiếu đi một thứ.

Yes, bạn biết đấy. Đó là luyện tập.

3. Practice + Information = Memory

Nhưng cuộc đời lại vả cho chúng ta thêm một phát nữa. Hiểu rồi, thích rồi, nhưng để đấy không dùng thì kiến thức cũng "bay màu" sau một thời gian.

Nó giống như việc mình xem các video "Learn on TikTok" thấy người ta hướng dẫn mẹo quản lý tài chính, mẹo phân bổ thời gian siêu hay. Mình gật gù tâm đắc, thả tim, lưu vào bộ sưu tập, rồi để đó.

Sáng hôm sau tỉnh dậy, mình chẳng nhớ là chiếc video đó có tồn tại, hoặc không hình dung nổi trong video đó có những nội dung gì.

Học ngoại ngữ hay học EJU cũng vậy. Không có Practice (Luyện tập) thì mọi sự thông thái chỉ là nhất thời.

Luyện tập chính là việc bạn ép não bộ phải liên tục "Output" - tức là bắt nó phải tự đi lục lọi trong đống kho báu kiến thức để lôi ra câu trả lời, thay vì ngồi chờ người khác "mớm" sẵn cho.

Mỗi lần bạn làm bài tập, là một lần bạn gia cố thêm bê tông cốt thép cho phân khu ký ức đó.

Sau chuỗi ngày bị đề thi EJU dập cho tơi tả, mình đã đúc kết ra được một "phương trình tổng quát" tối ưu nhất cho việc ghi nhớ:

Cụ thể về cách mình tăng khả năng ghi nhớ

Nguyên lý cốt lõi: Tương tác mạnh với kiến thức sau khi học. (Learning = Thinking)

1. Làm bài tập ngay sau khi học

Mình thấy có một số bạn có thói quen cực kỳ hướng nội khi học.

Học xong lý thuyết là phải đóng cửa đi trốn, ngồi ôn đi ôn lại, tụng cho thuộc làu làu rồi mới dám rón rén mở bài tập ra làm.

Mình thì ngược lại. Học xong là làm bài luôn, dù chưa chắc mình hiểu hết.

Bởi vì mình nghĩ việc hiểu lý thuyết và vận dụng được là hai thứ khác nhau hoàn toàn.

Bạn có thể đọc một đơn vị kiến thức 10 lần và cảm thấy "đã hiểu rồi".

Nhưng khi đề bài tiếp cận kiến thức đó từ một hướng khác, thì bạn chẳng biết làm sao.

Làm bài tập không chỉ là để “học lại” những kiến thức đã nạp. Nó giúp bạn học ở một tầng cao hơn.

Tầng mà kiến thức không chỉ nằm trong đầu, mà còn phải biết “nhảy ra ngoài” thực tế khi cần.

Và quan trọng nhất của việc làm bài tập, là nó giúp bạn tìm ra đúng nơi mà bạn đang hổng kiến thức.

Biết hổng chỗ nào rồi, thì sẽ tối ưu được thời gian để học, vì bạn chỉ cần ôn kỹ hơn để ôn những nơi hổng, chứ không phải dàn trải ra học lại mọi thứ.

2. Kết nối kiến thức với thực tế xung quanh

Hồi ôn Sogo, mình có một thói quen nhỏ.

Học xong một khái niệm là thử tìm nó ngoài đời thật.

• Học về kinh tế tư bản → nhìn vào cách các siêu thị Nhật định giá hàng hóa.

• Học về quy luật cung cầu → đọc tin tức về giá xăng, giá nhà.

• Học về chính trị dân chủ, bầu cử → theo dõi kỳ bầu cử đang diễn ra ngay lúc đó.

Khi kiến thức gắn được với thứ gì đó có thật trong cuộc sống, não không còn xử lý nó như "thông tin cần nhớ" nữa.

Nó trở thành một phần bạn đã thật sự hiểu.

Và những thứ bạn hiểu thì không cần cố mới nhớ được.

3. Mindmap để hệ thống hóa

Sogo là một cái bang hội hội tụ đủ những thứ "trên thông thiên văn, dưới tường địa lý".

Chính trị, kinh tế, xã hội, lịch sử... tất cả nhét chung vào một đề thi.

Nếu bạn học rời rạc từng mảng, não bạn sẽ giống như một nhà kho chứa đầy những mảnh ghép lego lộn xộn không có hình thù.

Mình dùng mindmap không phải để ghi chép lại kiến thức.

Mà mình muốn tìm ra mối liên hệ giữa chúng.

Khi hiểu được kinh tế và chính trị ảnh hưởng nhau như thế nào, thì học một cái là gợi ra cái kia.

Không cần nhớ hai lần. Một lần là đủ.

4. Dạy lại (Feynman Technique)

Đây là cách mình sùng bái nhất. Và cũng là bài test trung thực nhất xem mình có đang học vẹt không.

Richard Feynman - nhà vật lý đoạt giải Nobel - có một nguyên tắc như sau:

"Nếu không thể giải thích một thứ gì đó bằng ngôn ngữ đơn giản, thì bạn chưa thật sự hiểu nó."

Và đây là cách mình áp dụng trong thực tế:

Học xong phần nào, thì mình sẽ cố tự giải thích lại bằng ngôn ngữ đơn giản. Đơn giản tới mức sao cho đứa trẻ 5 tuổi cũng phải hiểu được.

Nếu giải thích trơn tru và rõ ràng mà không cần bám lại vào ngôn ngữ của sách, thì mình đã hiểu. Nếu ấp úng, hoặc phải lấy lại đúng câu chữ gốc mới nói được, đó là lúc mình phải “về chỗ và học lại”.

Nhưng lúc quay lại để học, thì mình sẽ không phải cứ đọc đi đọc lại một thứ…

Mà mình sẽ tiếp tục nghĩ “Làm sao để có thể hiểu sâu hơn chỗ này, để giải thích đơn giản hơn nữa”

Justin Sung cũng nhấn mạnh điều này:

"Việc cố gắng giải thích lại chính là lúc não hoạt động mạnh nhất."

Không phải lúc đọc. Không phải lúc nghe. Mà là lúc bạn buộc phải tạo ra thứ gì đó từ những gì đã học.

5. Để lỗi sai dạy bạn, không phải đáp án đúng

Cái này mình học được hơi muộn.

Hồi đầu, mỗi lần làm sai là mình sửa lại rồi bỏ qua.

Mọi thứ thay đổi ngoạn mục, cho đến khi mình bắt đầu hỏi bản thân chỉ thêm một câu đơn giản:

"Mình đã nghĩ gì khi chọn đáp án sai đó?"

Lỗi sai không phải là bằng chứng cho thấy bạn ngu dốt.

Nó là bản đồ chỉ ra chính xác chỗ não bạn đang hiểu lệch, hiểu sai.

Và một khi biết mình đang hiểu lệch ở đâu, việc sửa lại nhanh hơn rất nhiều so với học lại từ đầu.

Lời kết

5 cách trên, không cái nào yêu cầu bạn dành ra cả tấn thời gian đọc đi đọc lại một trang sách, rồi “tụng kinh” cả trăm lần để ghi nhớ cả.

Chúng chỉ yêu cầu một điều kiện duy nhất. Đó là não bạn phải thực sự làm việc.

Khi bạn nghiêm túc học một kiến thức, bạn sẽ thấy mệt mỏi, khó chịu, mất sức...

Nhưng chẳng sao đâu á! Vì sau đó, cảm giác hưng phấn khi hiểu ra được vấn đề sẽ giúp bạn lấy lại tinh thần.

Với mình, chỉ cần là có IQ bình thường, thì ai cũng có thể “rèn” được trí nhớ siêu phàm rồi.

Không ai là người có trí nhớ kém, chỉ có người chưa thật sự biết cách khai thác sức mạnh não bộ mà thôi.

Nên là người anh em, chúng mình cũng bắt đầu hành trình “luyện não” để bánh mì Doraemon cũng chỉ là hàng thứ cấp nhé. 🤡

À và dĩ nhiên, cách để ghi nhớ thì còn vô vàn phương pháp hay ho ngoài kia mà trong một bài viết mình không thể bê vào được hết.

Mình chỉ hy vọng là với những chia sẻ của mình, có thể sẽ là những gợi ý mới để cho bạn có thể thử, tự tìm tòi, chiêm nghiệm, và tự đúc kết cho bản thân những phương pháp phù hợp nhất nhé.

Your fan,

An.